Το Δέντρο της Ζωής [The Tree of Life]

Το είχα γράψει στο τέταρτο τεύχος του byteme digital: πολύ δύσκολα θα καταφέρει να «συμμαζέψει» ο Μάλικ ένα τόσο προσωπικό project σαν το Δέντρο της Ζωής. Όχι πως η συνοχή ήταν ποτέ ανάμεσα στις βασικές προτεραιότητες του, ωστόσο, με τη συγκεκριμένη ταινία, ο 67χρονος σκηνοθέτης φαινόταν έτοιμος να ξεμακρύνει όσο ποτέ από την επαφή του με το κοινό. Φαινόταν επίσης έτοιμος και να οπτικοποιήσει επιτέλους εκείνη την αγωνιώδη αναζήτηση, το στοχασμό που καλλιεργεί και μεταφέρει από ταινία σε ταινία, εδώ και τόσες δεκαετίες. Στο Days of Heaven, η ζωή των χαρακτήρων αλλάζει μέσα από σχεδόν «θεϊκές» παρεμβάσεις. Στη Λεπτή Κόκκινη Γραμμή, οι στρατιώτες αναρωτιούνται αν ο πόλεμος των ανθρώπων είναι απλά ένα παρακλάδι του αέναου εξελικτικού «πολέμου» που συντελείται στη Φύση, και αν όλοι οι άνθρωποι συνδέονται εν τέλει με ακατανόητους κοσμικούς δεσμούς («Σκοτάδι και Φως. Είναι όλα μελήματα ενός μυαλού; Χαρακτηριστικά του ίδιου προσώπου;»). Στον Άγνωστο Κόσμο, η Ποκαχόντας παραδίδεται στο τέλος, και εκείνη στη Φύση, αναγνωρίζοντας πως «...όλα κάποτε πεθαίνουν, είναι αρκετό για μένα που ο γιος μας θα ζήσει τη ζωή του». 

Στο Δέντρο της Ζωής όμως δεν υπάρχουν οι σεναριακές «άγκυρες» όπως ο πόλεμος, ή η ιστορία των πρώτων εποίκων της Αμερικής, για να κρατήσουν σταθερό το περιεχόμενο και τη ροή, έτσι, η αναζήτηση μετουσιώνεται στην ίδια την ταινία. Στην αρχή, η ιστορία φαίνεται να αφορά μια οικογένεια, τοποθετημένη χρονικά κάπου στην Αμερική του ‘50. Η ταινία ξεκινά με μια κακή είδηση, καθώς ένα τηλεγράφημα φέρνει το νέο του θανάτου για έναν από τους τρεις γιους, πιθανότατα στον πόλεμο του Βιετνάμ ή της Κορέας. Το ζευγάρι πασχίζει να αντιμετωπίσει τη νέα πραγματικότητα, αδυνατώντας να συμβιβαστεί με την απώλεια. Ξαφνικά, μετά από μερικές σκηνές εσωτερικού μονόλογου των πρωταγωνιστών, η ταινία ξεμακραίνει τους ορίζοντες της, γυρίζει ανάποδα το χρόνο και εγκαταλείπει τον αστικό μικρόκοσμο της για να αφοσιωθεί σε μια επικής κλίμακας σεκάνς, πλαισιωμένη από ένα κρεσέντο οπερετικής μουσικής, που απεικονίζει τη Δημιουργία, από την πρώτη σπίθα ζωής μέχρι την εποχή των δεινοσαύρων. Έπειτα, σα να επιχειρεί να συνδέσει το κοσμικό με το ανθρώπινο, συνεχίζει με μια νέα μικρότερη «Γένεση», αυτή του πρώτου γιου της οικογένειας, σε ένα πανέμορφο, σουρεαλιστικό στιγμιότυπο. Από εκεί και πέρα, η ταινία επικεντρώνεται στην εξέλιξη της οικογένειας, καθώς αναμνήσεις του μεγαλύτερου γιου από διαφορετικές χρονικές περιόδους αναμειγνύονται με σκηνές όπου ο ίδιος χαρακτήρας, ενήλικας πλέον, περιφέρεται σε μια σύγχρονη μεγαλούπολη, «παγιδευμένος» από τους εκατοντάδες ουρανοξύστες που σκεπάζουν τον ουρανό και την εσωτερική του αναζήτηση.

Δε θα συνεχίσω με λεπτομέρειες σχετικά με την υπόθεση – όσα χρειάζεται να γνωρίζετε σας προσφέρονται απλόχερα στο trailer - , θα πρέπει ωστόσο να αναφέρω πως μου ήταν εξαιρετικά δύσκολο να καταλήξω σε ένα συμπέρασμα για το Δέντρο της Ζωής. Από τη μια, είναι κανόνας για τις ταινίες του Μάλικ, που επικοινωνούν με το θεατή, κυρίως με βιωματικές εικόνες και όχι με διαλόγους ή κάποια σταθερή πλοκή. Από την άλλη, οφείλω να γράψω – και δυστυχώς δεν διαπίστωσα παρόμοιες αναφορές από άλλους Έλληνες κριτικούς – πως κατά τη διάρκεια της δημοσιογραφικής προβολής της ταινίας παρουσιάστηκαν τραγικά προβλήματα στον ήχο, πιθανότατα εξαιτίας ελαττωματικής κόπιας, προβλήματα που οι υπεύθυνοι της αίθουσας έκαναν φιλότιμες προσπάθειες για να επιλύσουν, χωρίς επιτυχία. Το αποτέλεσμα ήταν να παρακολουθήσουμε μια προβολή μετ’ εμποδίων, όπου στα τρία τέταρτά της ένα μακρόσυρτο σφύριγμα κάλυπτε εκνευριστικά οποιοδήποτε άλλο ήχο, καταστρέφοντας σχεδόν οποιαδήποτε προσπάθεια συγκέντρωσης σε μια ταινία που ούτως ή άλλως απαιτεί επιπλέον υπομονή από το θεατή.

Παρόλα αυτά, ορισμένες εντυπώσεις αποτυπώθηκαν ξεκάθαρα στο μυαλό. Η σκηνή της Γένεσης, οπερετική σε τόνο και σίγουρα επιτηδευμένη, σε ξαφνιάζει αρχικά και έπειτα σε αφήνει με το στόμα ανοιχτό με την κλίμακα και την ομορφιά της. Είναι επίσης και η σκηνή που έχει (παραδόξως) τη μεγαλύτερη συνοχή – όλη η υπόλοιπη ταινία είναι μια άναρχη σχεδόν συλλογή από κινηματογραφικές βινιέτες, σκόρπιες «καρτ ποστάλ» που η ενήλικη εκδοχή του πρωταγωνιστή (αναπαριστάμενη από έναν μόνιμα σιωπηλό Σον Πεν) αναμοχλεύει κατά τη διάρκεια της εσωτερικής του αναζήτησης. Η κάμερα του Μάλικ περιφέρεται αεικίνητα γύρω από τους πρωταγωνιστές του, φευγαλέα όσο και η φύση των αναμνήσεων, συλλαμβάνοντας στιγμές, τόσο αυθεντικά βιωματικές, που υποχρεωτικά βουρκώνεις, νιώθοντας να ακούς τους χτύπους της καρδιάς μιας πραγματικής, ζωντανής οικογένειας. Στιγμές που θα διέφευγαν από κάποιον άλλο σκηνοθέτη – οι πρώτες εμπειρίες ενός νεογέννητου, οι ανάλαφροι σπασμοί στα άκρα ενός παιδιού που κοιμάται και ονειρεύεται, οι πιο μικρές λεπτομέρειες της ζωής, παίρνουν εδώ πρωτεύουσα θέση. Σε αυτή την αυθεντική αποτύπωση βοηθούν αμέριστα οι νεαροί πρωταγωνιστές. Πρωτάρηδες χωρίς καμία εμπειρία στην ηθοποιία, παραδίδουν με τη βοήθεια του σκηνοθέτη εντελώς νατουραλιστικές ερμηνείες παρασύροντας το θεατή στη μαγική ψευδαίσθηση της ταινίας.

Έπειτα υπάρχουν και οι αρνητικές εντυπώσεις – για παράδειγμα, λίγο μετά τα μισά της, η ταινία φαίνεται να αρχίζει να επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο, περιστρεφόμενη αποκλειστικά γύρω από τη δύσκολη σχέση μεταξύ μεγαλύτερου γιου και πατέρα και με την ιστορία να κάθεται ακίνητη μπροστά σε αυτή τη δυναμική, ξεκινά να κουράζει με τη μονοτονία της. Αργότερα, ο Μάλικ επιχειρεί να δώσει λύση στο ψυχικό αδιέξοδο του πρωταγωνιστή (και του ίδιου του σκηνοθέτη ίσως;) με ένα λυτρωτικό τέλος που θα απογοητεύσει πολλούς από τους θεατές με τη διδακτική αφέλειά του και τη new age αισθητική του, δημιουργώντας τριγμούς σε όλη τη φιλοσοφία της ταινίας. Είναι ωστόσο ξεκάθαρο πως αυτή είναι η ιστορία που θέλει και πρέπει να διηγηθεί ο σκηνοθέτης. Το νόημα της ζωής και η σύνδεσή της με το θεϊκό είναι η αρχέτυπη αναζήτηση του ανθρώπου και με αυτή την ταινία, ο Μάλικ μοιάζει να περιφέρεται για λίγο στο σύμπαν, ωσότου εστιάσει στο πραγματικό θαύμα της δικής του ζωής, την αθωότητα της παιδικής του ηλικίας. Εκεί, με τα αμέτρητα μικρά θαύματα που βιώνουμε και εμείς στην ταινία, μας προτείνει ο Μάλικ πως πρέπει να βρίσκεται ο χαμένος μας παράδεισος και ακόμη και αν φαίνεται πως θα είμαστε για πάντα απόβλητοι, μπορεί να χρειαστεί να γυρίσουμε κάποτε πίσω, για «...να τα καταλάβουμε όλα».

Το Δέντρο της Ζωής (The Tree of Life)
Είδος: Δραματική
Διάρκεια: 138’
Με τους: Μπραντ Πιτ, Σον Πεν, Τζέσικα Τσαστέην, Χάντερ ΜακΚράκεν (και όχι «Ζακ» - χαχα, το πιάσατεεε;;;)